ADVERTISEMENT

Ključni transportni projekti namijenjeni povećanju povezanosti ljudi i robe širom Evropske unije do 2030. godine znatno kasne uprkos 15,3 milijarde eura uloženih iz fondova EU od 2020. godine, otkriva najnoviji izvještaj Evropskog revizorskog suda (ECA) objavljen u ponedjeljak, piše Euronews.com.

Zakonodavstvo bloka osmišljeno za poboljšanje transportnih mreža, Transevropska transportna mreža (TEN-T), usvojeno je 2013. godine, ali je pretrpjelo velike zastoje prvo zbog pandemije COVID-a, a zatim i potpune ruske invazije na Ukrajinu, što je dovelo do masovnog porasta cijena energije i građevinarstva.

Revizori EU pišu da je osam megaprojekata koji su prethodno procijenjeni 2020. godine, a ponovo i u najnovijem izvještaju, doživjelo ukupno povećanje stvarnih troškova od 47% u odnosu na prvobitne procjene.

Podaci iz 2025. godine pokazuju da su se troškovi dodatno povećali na više od 82%, pri čemu su dva revidirana projekta najviše doprinijela drastičnom jazu u troškovima: Rail Baltica, namijenjena integraciji baltičkih država u evropsku željezničku mrežu, i željeznička veza Lyon-Torino, namijenjena povezivanju italijanske i francuske mreže brzih željeznica.

Nadzor izvršne vlasti EU nad završetkom izgradnje koridora osnovne mreže od strane država članica "ostao je nedovoljno istrajan", navodi se u izvještaju revizora, uz argument da je Komisija trebala biti proaktivnija s obzirom na izvještaj ECA iz 2020. godine koji je ukazao na velika kašnjenja, povećanje troškova i slabosti u nadzoru Komisije.

"Također smo Komisiji dostavili niz preporuka usmjerenih na poboljšanje finansijskog upravljanja sufinansiranjem EU koje ide u megaprojekte", navodi se u izvještaju ECA.

Fragmentirani kontinent

Neuspjeh u realizaciji TEN-T mreže ozbiljno potkopava ciljeve EU za 2030. godinu, budući da je transport ključan za evropske ekonomske i klimatske ciljeve. Kašnjenje u željezničkom saobraćaju, vodnim putevima i čistoj infrastrukturi održava visoke emisije, što ugrožava cilj bloka da postigne klimatsku neutralnost do 2050. godine.

Štaviše, fragmentirani i neefikasni transport neizbježno će dovesti do većih troškova za preduzeća i potrošače i smanjiti trgovinske mogućnosti širom EU.

Iako se uzlazni trend usporio posljednjih godina, kažu revizori EU, troškovi izgradnje kanala Sena Sjever Evropa ukupno su se utrostručili od početka projekta.

„Vodeće infrastrukture EU u oblasti transporta trebale bi preoblikovati Evropu, zbližiti ljude i olakšati ekonomsku aktivnost“, rekla je Annemie Turtelboom, članica Evropskog suda koja vodi izvještaj.

„Ali tri decenije nakon što je većina njih projektovana, još uvijek smo daleko od završetka ovih projekata i daleko od postizanja planiranih poboljšanja u protoku putnika i tereta širom Evrope.“

Revizori EU su u svom najnovijem izvještaju procijenili osam velikih projekata. Među njima su četiri željezničke pruge, Rail Baltica, Lyon-Torino, bazni tunel Brenner i Baskijski Y; jedan plovni put, Seine-Scheldt; jedan autoput, A1 u Rumuniji; i dvije multimodalne veze, cestovno-željeznička veza Fehmarn Belt i željeznička veza E59 s lukama u Poljskoj.

Ovi megaprojekti direktno uključuju 13 zemalja EU: Belgiju, Dansku, Njemačku, Estoniju, Španiju, Francusku, Italiju, Latviju, Litvaniju, Austriju, Poljsku, Rumuniju i Finsku.

"Zaključak je nedvosmislen: cilj za 2030. godinu za završetak osnovne mreže EU TEN-T nesumnjivo će biti propušten", rekli su revizori EU.

Ponovljena kašnjenja

U izvještaju ECA-e za 2020. godinu o implementaciji TEN-T mreže zabilježeno je prosječno kašnjenje od 11 godina u odnosu na prvobitne rokove. Izvještaj za 2025. godinu otkriva da se situacija pogoršala, s prosječnim kašnjenjem od 17 godina za pet procijenjenih projekata.

Baskijska željeznička linija Y, koja je prema početnom vremenskom okviru trebala biti operativna do 2010. godine, a prema revidiranom planu iz 2020. do 2023. godine, sada se očekuje da će biti spremna najranije do 2030. godine.

Otvaranje željezničke veze Lyon-Torino sada se predviđa za 2033. godinu, umjesto prvobitnog cilja 2015. ili revidiranog plana 2030. godine; očekuje se da će se tunel Brenner otvoriti najranije 2032. godine, a ne 2016. ili 2028. godine.

U međuvremenu, Kanal Nord Seine Europe prvobitno je trebao početi s radom 2010. godine, a odgođen je za 2028. godinu. Sada se smatra vjerovatnijom 2032. godina.

Hronologija neuspjeha

TEN-T je predložen početkom 1990-ih kao dio napora EU da ojača unutrašnje tržište i poboljša povezanost između država članica. Njegove početne smjernice usvojene su 1996. godine, fokusirajući se na listu prioritetnih projekata uglavnom za veliku prekograničnu infrastrukturu.

Vremenom se politika razvijala kako bi se riješili nedostaci, uska grla i tehnička fragmentacija, posebno u željeznici, unutrašnjim plovnim putevima, lukama i inteligentnim transportnim sistemima. Velika reforma iz 2013. godine uvela je dvoslojnu strukturu, definirajući rute koje treba završiti do 2030. godine i sveobuhvatniju rutu koja treba završiti do 2050. godine.

Posljednja revizija iz 2024. godine osmišljena je kako bi se TEN-T uskladio s Evropskim zelenim planom i ciljevima odbrane bloka.

„Sporazum ne ispunjava naša očekivanja i izaziva zabrinutost u vezi sa stvarnom posvećenošću država članica stvaranju funkcionalne evropske transportne mreže“, rekla je bivša zastupnica Barbara Thaler (Evropska narodna stranka/Austrija) nakon posljednje revizije TEN-T mreže, napominjući da nacionalni prioriteti ugrožavaju zajedničke evropske ciljeve.

„Nepraktičnosti nametnute teretnim vozovima stvaraju još veću razliku između željeznice i drugih vidova transporta. To je suprotno obavezi EU da preusmjeri saobraćaj sa cesta na željeznicu“, rekla je bivša austrijska zastupnica.

Još 2024. godine, Zajednica evropskih željezničkih i infrastrukturnih kompanija (CER) saopštila je da završetak TEN-T mreže zahtijeva „ogromna ulaganja“ – 500 milijardi eura do 2030. i 1.500 milijardi eura do 2050. godine.

„Novi Instrument za povezivanje Evrope, namjenski instrument finansiranja EU, trebao bi se povećati na najmanje 100 milijardi eura u okviru sljedećeg dugoročnog budžetskog plana EU (2028-2035) i dopuniti drugim sredstvima kako bi se mogli ispuniti novi ciljevi i rokovi za završetak TEN-T mreže“, navodi se u saopštenju CER-a.