Sukobi i pregovori između Sjedinjenih Američkih Država i Irana ponovo su podigli cijenu nafte tipa Brent iznad 100 dolara po barelu, uz prijetnju dodatnog rasta u slučaju eskalacije oko Hormuškog moreuza, koji se nalazi između Irana i Omana i predstavlja ulaz iz Persijskog zaliva u Indijski okean. Kroz njega prolazi oko trećine svjetske pomorske trgovine naftom, što ga čini jednom od najvažnijih tačaka globalne energetske sigurnosti.
ADVERTISEMENT
Iran i SAD od aprila vode pregovore o prekidu sukoba, dok Teheran istovremeno traži veću kontrolu nad Horrmuzom i nova pravila za prolaz tankera, što održava tržišnu neizvjesnost i visoke premije na cijene energenata.
Analitičari upozoravaju da bi u slučaju duže blokade cijene nafte mogle dostići i 150 do 200 dolara po barelu, dok se globalne posljedice već osjećaju kroz inflaciju, poremećaje u transportu i lance snabdijevanja, piše RTS u analizi uticaja kritičnih pomorskih pravaca na svjetske prilike.
Iako je Hormuz trenutno u fokusu, slične strateške tačke postoje širom svijeta i sve više postaju dio velikih geopolitičkih rivalstava.
Malajski moreuz, između Malezije i indonezijskog ostrva Sumatra, jedan je od najvažnijih globalnih pravaca za transport energije i robe, kroz koji prolazi oko 45% svjetskog pomorskog prometa nafte. Ovaj prolaz je posebno osjetljiv zbog rivalstva Sjedinjenih Američkih Država i Kine u Indo-Pacifiku, jer više od tri četvrtine kineskog uvoza nafte zavisi upravo od ovog pravca, što ga čini potencijalnim žarištem u slučaju eskalacije tenzija oko Tajvana i šireg pomorskog nadmetanja dvije sile.
Na drugom kraju svijeta, Danski moreuz - između Danske i Švedske, koji povezuje Baltičko i Sjeverno more - ima ključnu ulogu za Rusiju, jer veliki dio njenog izvoza nafte i robe ide upravo kroz ovu rutu. U kontekstu pojačanih napetosti između Rusije i Zapada, ovaj prolaz se sve češće posmatra kao potencijalna tačka političkog i ekonomskog pritiska.
Panamski kanal u Panami povezuje Atlantski i Tihi okean i ključan je za trgovinu između Azije i Sjeverne Amerike. Praktično odmah nakon dolaska druge Trumpove administracije početkom 2025. godine, Sjedinjene Američke Države pojačale su politički i ekonomski uticaj nad Panamom, uključujući pritiske da se udalji od kineske inicijative „Pojas i put“.
U istom periodu, američki investicioni konzorcijum predvođen kompanijom BlackRock preuzeo je većinski udio u firmi Hutchison Port Holdings, koja je upravljala ključnim lukama povezanim s Panamskim kanalom. Taj potez, uz produbljivanje bezbjednosne saradnje Vašingtona i Paname, ocjenjuje se kao značajan za jačanje američke kontrole nad jednim od najvažnijih globalnih logističkih čvorišta.
Suecki kanal u Egiptu spaja Sredozemno more i Crveno more i ostaje najvažnija ruta između Evrope i Azije. Bab el Mandeb, između Jemena i Džibutija, kontroliše ulaz u Crveno more i pristup Suecu, pa je zbog sukoba u Jemenu dodatno osjetljiv.
Zbog toga države ubrzano razvijaju alternativne rute - od novih naftovoda i gasovoda do proširenja luka i kopnenih koridora - kako bi smanjile zavisnost od ovih prolaza.
Pomorski pravci su kroz istoriju bili, ali i danas su, ekonomski i geopolitički instrument moći, a ne samo logističke rute, dok njihova ranjivost ostaje jedan od ključnih rizika globalne ekonomije.