ADVERTISEMENT

Ali šanse za preko potrebno olakšanje od visokih temperatura izgledaju malo vjerovatne, jer rane prognoze upozoravaju da su mogući novi toplotni talasi.

Hoće li Evropa i dalje biti vruća u avgustu?

"Od izdanja početkom jula, sezonska ažuriranja sva ukazuju na topliji avgust širom Evrope nego obično i slažu se da se najjači i najpouzdaniji signal o toploti nalazi iznad Mediterana i jugoistočne Evrope", kaže za Euronews Earth Ioanna Vergini, osnivačica platforme za vremensku prognozu WFY24.

Ovo uključuje ponavljajuće "toplotne klastere" kao što su Iberijsko poluostrvo, Italija, Grčka i dijelovi Balkana.

"Izuzetno toplo Sredozemno more ostavlja otisak prsta na kopnu, a na nekoliko mjesta se pojavljuje noću, a ne popodne", dodaje Vergini.

Prognoze WFY24 za prve dane avgusta predviđaju da će temperature u Napulju, Barseloni, Rimu, Valensiji, Nici, Solunu, Splitu i Atini svake noći biti iznad 20 stepeni. Ovo se klasifikuje kao tropska noć, što može povećati rizik od jakog toplotnog stresa – posebno među ranjivim grupama stanovništva.

Čak i sjevernije, na pomolu su vrele temperature. Meteorološka služba Velike Britanije (Met Office) upozorava da se u avgustu očekuju maksimalne temperature od 35°C, kako se živa bude pojačavala.

"Temperature će vjerovatno biti iznad normale, a mogući su i neki periodi vrućeg vremena i toplotnih talasa, posebno na jugu", dodaje se u dugoročnoj vremenskoj prognozi.

Kako naučnici znaju da li klimatske promjene stoje iza ekstremnih vremenskih uslova?

Napredak u podacima o vremenu i klimi olakšao je naučnicima procjenu uticaja globalnog zagrijavanja na ekstremne događaje kao što su toplotni talasi i poplave. Ovo se često naziva pripisivanjem ekstremnih događaja (extreme event attribution).

Pošto postoji mnogo međusobno djelujućih faktora, uključujući prirodne pokretače poput El Niña, studije o pripisivanju ekstremnih događaja ne pokušavaju da utvrde da li su klimatske promjene direktno izazvale toplotni talas, već kako je zagrijavanje temperature uticalo na taj događaj.

To se često radi poređenjem učestalosti ekstremnih događaja danas u odnosu na to koliko bi se često dešavali u svijetu bez klimatskih promjena izazvanih ljudskim djelovanjem.

Istraživači će takođe istražiti kako su klimatske promjene promijenile karakteristike ekstremnog vremenskog događaja – kao što je da li je toplotni talas postao topliji zbog gasova koji zadržavaju toplotu.

Na primjer, brza analiza atribucije koju je sproveo World Weather Attribution (WWA) koristila je i posmatrane i prognozirane podatke o temperaturi za analizu najtoplijeg trodnevnog perioda na velikom dijelu Evrope koji je krajem juna bio zahvaćen vrelim temperaturama.

Naučnici su zaključili da su i dnevne i noćne temperature "praktično nemoguće u ovo doba godine" sve do 1976. godine, prije samo 50 godina. Analiza je takođe otkrila da bi sličan toplotni talas koji se dogodio prije 50 godina bio 3,5 stepeni hladniji od onog prošlog mjeseca.

Naučnici imaju ono što se naziva "visoko povjerenje" kada je u pitanju ekstremna vrućina, zbog obima podataka i razumijevanja koje sada imamo o klimatskim promjenama.

"Kontinuirane emisije fosilnih goriva direktno su odgovorne za poremećaje koje ljudi doživljavaju u svojim domovima, školama i na radnim mjestima", kaže dr Kipping.

Za vremenske nepogode poput tornada i velikog grada, podaci su manje potpuni. Zbog toga je teže pouzdano pripisati njihovu pojavu.

Studije atribucije se takođe koriste da bi se pokazale posljedice ekstremnih vremenskih uslova izazvanih klimom.

Analiza Imperial College London, Meteorološke službe Velike Britanije i London School of Hygiene & Tropical Medicine nedavno je koristila vremenske podatke, klimatske modele i studije o prekomjernoj smrtnosti tokom toplotnih talasa kako bi izmjerila uticaj dva nedavna toplotna talasa.

Istraživači procjenjuju da su maksimalne dnevne temperature bile 3 do 4 stepena više nego što bi bile bez globalnog zagrijavanja – što je rezultiralo sa 10.000 dodatnih smrtnih slučajeva.

"Ekstremne vrućine obaraju rekorde širom Evrope, a nauka je veoma jasna o razlogu: klimatske promjene su raširene, uzrokovane svjetskom zavisnošću od sagorijevanja uglja, nafte i gasa", kaže Simon Stiell, izvršni sekretar UN za klimatske promjene.

Koji drugi faktori utiču na ekstremne vremenske uslove?

Mnogi izvještaji o ekstremnim vremenskim uslovima, posebno o toplotnim talasima, fokusiraju se na atmosferski obrazac koji stoji iza događaja – a ne na uzrok.

Na primjer, još u maju, francuska meteorološka agencija Météo-France okrivila je temperature od 40 stepeni za "toplotnu kupolu".

Tada se u gornjim slojevima atmosfere razvija sistem visokog pritiska, što uzrokuje da se vazduh ispod njega spušta i kompresuje, povećavajući temperaturu u donjim slojevima atmosfere. Pošto se vruć vazduh širi, stvara se ispupčena kupola koja zadržava toplotu u sebi.

Vjetrovi obično mogu da pomjeraju visok pritisak, ali zbog toga koliko se toplotne kupole protežu u atmosferu, vremenski sistem postaje gotovo stacionaran.

Međutim, studija iz 2025. godine objavljena u časopisu Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) otkrila je da su se atmosferski obrasci koji blokiraju ekstremne vremenske uslove, poput toplotnih kupola i poplava, skoro utrostručili od 1950-ih zbog klimatskih promjena izazvanih ljudskim djelovanjem.

Analiza koju je sproveo Climate Central 2023. godine takođe je otkrila da je vjerovatnoća pojave toplotne kupole koja je izazvala temperature od 48°C u dijelovima Meksika i južnog dijela SAD najmanje pet puta veća zbog klimatskih promjena.

Kakav uticaj El Niño ima na toplotu?

El Niño (španski za "dječak") je prirodni fenomen koji može izazvati ekstremne vremenske uslove. Ranije ove godine, Nacionalna uprava za okeane i atmosferu SAD (NOAA) proglasila je da su uslovi El Niña zvanično u toku u tropskom Pacifiku.

El Niño se javlja kada temperatura mora u istočnom Tihom okeanu postane neobično visoka i obično poremeti regione u tropima. Često se povezuje sa ekstremnim vremenskim događajima, iako stručnjaci upozoravaju da se koristi kao "odvlačenje pažnje" od globalnog zagrijavanja.

Kada se formiraju uslovi El Niña, poplave su uobičajen rizik u Južnoj Americi, kao što je sjeverni Peru, i mogu dostići dijelove istočne Afrike, centralne Azije i juga SAD. Rizici od suša i šumskih požara takođe rastu tokom El Niña, posebno u većem dijelu Australije, sjevernim dijelovima Južne Amerike i u azijskim zemljama poput Indonezije.

Većina El Niño događaja je privremeno povećala prosječne globalne temperature za oko 0,2 stepena. Ovo nije toliko značajno kao klimatske promjene izazvane ljudskim djelovanjem, koje su podigle globalnu temperaturu površine za približno 1,3–1,5 stepeni u poređenju sa predindustrijskim nivoima.

Prošla godina, je bila treća najtoplija godina u istoriji mjerenja – toplija od El Niño godine 2016. – uprkos prirodno formiranom hladnom otporu koji izaziva La Niña (španski izraz za "djevojčica").

La Niña obično snižava globalne temperature jačanjem pasata i povlačenjem hladnije vode iz okeanskih dubina na površinu preko ekvatorijalnog Pacifika. Javlja se i nepravilno, ali obično traje duže od El Niña.

Da li je pad nivoa zagađenja uzrok sparnog ljeta u Evropi?

Nakon vrelog početka ljeta u Evropi, nekoliko istaknutih novinskih organizacija izjavilo je da su dva uzastopna toplotna talasa uzrokovana padom nivoa zagađenja.

Tvrdnju je na internetu podijelio Richard Tice, zamjenik lidera desničarske populističke stranke Reform UK, a korišćena je za kritikovanje napora zemlje da postigne neto nultu emisiju gasova.

To proističe iz studije objavljene u naučnom časopisu Geophysical Research Letters, koja ne uključuje podatke o skorašnjim toplotnim talasima.

Pad zagađenja može smanjiti hladni uticaj aerosola, koji apsorbuju ili reflektuju sunčevu svjetlost. Međutim, profesor Erich Fischer, klimatolog sa ETH Züricha, kaže za Carbon Brief da je pogrešno smatrati ovo uzrokom toplotnih talasa u Evropi.

"Toplotne talase izazivaju sistemi visokog pritiska i sada su mnogo češći i intenzivniji jer se dešavaju u klimi koja je mnogo toplija nego prije 100 godina kao rezultat zagrijavanja izazvanog efektom staklene bašte", dodaje on.