ADVERTISEMENT

Referendum je prvobitno bio planiran za 2027. godinu, ali je vlada lijevog centra, koju predvodi socijaldemokratska premijerka Kristrun Frostadoutir, odlučila da ga održi ranije zbog promijenjenih bezbjednosnih okolnosti u regionu i prijetnji američkog predsjednika Donalda Trampa u vezi sa Grenlandom, koji se nalazi oko 300 kilometara od Islanda, javlja Euronews Srbija.

Iako su ankete mjesecima davale prednost pristalicama približavanja Evropskoj uniji, odnos snaga promijenio se u završnici kampanje, kada su protivnici nastavka pregovora uspjeli da pridobiju većinu birača.

Između evropskih integracija i kontrole nad resursima

Kao ostrvska zemlja sa prostranom ekskluzivnom ekonomskom zonom u sjevernom Atlantiku, Island ima snažno ukorijenjenu ribarsku industriju, koja zapošljava veliki broj ljudi, učestvuje sa oko osam odsto u BDP-u zemlje i čini gotovo 40 odsto njenog izvoza.

Članstvo u EU podrazumijevalo bi da Island prihvati Zajedničku ribarsku politiku EU, koja određuje ko, gdje i kada može da lovi ribu, kao i količinu ulova. Većina ribolovnih kvota utvrđuje se svake godine nakon pregovora između država članica, koje su potom odgovorne za to da ribari ne prekorače dozvoljene limite.

Upravo je strah od gubitka kontrole nad ribarskim resursima, zbog značaja koji ta industrija ima za islandsku ekonomiju, bio jedan od razloga zbog kojih su Islanđani na referendumu odbacili obnovu pregovora o članstvu u Evropskoj uniji.

Island i EU: od pregovora do referenduma

Island je već jednom započeo pregovore o članstvu u Evropskoj uniji. Proces je pokrenut 2010. godine, nakon što je zemlja, teško pogođena globalnom finansijskom krizom, podnijela zahtjev za članstvo. Pregovori su napredovali u pojedinim oblastima, ali su naišli na snažan politički otpor, prije svega zbog pitanja ribarstva i kontrole nad prirodnim resursima.

Nova vlada je 2015. godine formalno povukla zahtjev za članstvo, čime je proces zaustavljen. Pitanje odnosa sa EU ponovo je otvoreno nekoliko godina kasnije, kada su promjene u međunarodnom okruženju i bezbjednosnoj situaciji podstakle dio islandskog političkog establišmenta da razmotri bliže povezivanje sa Evropskom unijom.

Za pristalice članstva, EU predstavlja dodatni bezbjednosni i ekonomski oslonac u trenutku kada se evropska bezbjednosna arhitektura mijenja. Island je član NATO-a, ali nema sopstvene oružane snage, zbog čega pitanje bezbjednosti ima posebno mjesto u raspravi o budućim odnosima sa evropskim partnerima.

Sa druge strane, protivnici članstva smatraju da bi Island ulaskom u EU preuzeo obaveze koje mu nisu neophodne. Posebno ističu da zemlja već ima pristup evropskom jedinstvenom tržištu i da bi eventualno članstvo moglo da ograniči mogućnost Rejkjavika da samostalno donosi odluke u oblastima od ključnog ekonomskog značaja.

Upravo ta dilema - između potrebe za većom evropskom integracijom i želje da se zadrži puna kontrola nad nacionalnim resursima i donošenjem odluka – godinama dijeli islandsko društvo.

Iako je van Evropske unije, Island je već duboko integrisan u evropske tokove kao član jedinstvenog tržišta kroz Evropski ekonomski prostor (EEP), dok u okviru Šengena uživa slobodu kretanja ljudi, robe, usluga i kapitala.

Kakve su reakcije iz Brisela?

Reakcije iz Brisela na ishod referenduma su uzdržane i diplomatske: Evropska unija primila je k znanju ishod referenduma i poručila da poštuje odluku građana Islanda, uz ocjenu da ta zemlja ostaje blizak i strateški važan partner EU - to je zajednička poruka Evropske komisije i predsjednika Evropskog savjeta Antonija Košte.

Kada su u pitanju najveće stranke u Evropskom parlamentu, iz Evropske narodne partije poručuju da je narod Islanda rekao svoje, iako tjesnom većinom, ali da se odluka suverene zemlje, kažu, mora poštovati.

Socijaldemokrate naglašavaju da je ovo rezultat za žaljenje za samu Evropsku uniju, ali da pitanje ribolova ne treba potcjenjivati, jer je ono mnogo važnije za Island nego za ostale zemlje.

S druge strane, konzervativci i reformisti poručuju da ovo treba da bude poruka Briselu da, iako se smatralo da će uslijed narastajućih geopolitičkih tenzija članstvo u Evropskoj uniji biti primamljivije, ispostavilo se da Island radije bira da ostane van nje.

Naglašavaju i da Brisel treba da razmotri svoje stavove prema pitanjima suvereniteta svojih članica.

Odluku Islanda proslavili evroskeptici

Najdžel Faraž čestitao je narodu Islanda, kako je rekao, "očuvanje nezavisnosti“, dok je predsjednica Narodnog okupljanja u Francuskoj, Marin Le Pen, poručila da je ovo očigledna istina da članstvo u Evropskoj uniji nije prirodni horizont za sve evropske demokratije.

Kada su u pitanju same posljedice ovog referenduma, osim mogućeg udara na politiku proširenja, naglašava se i da je Brisel možda propustio, odnosno Evropska unija, šansu za strateško pozicioniranje na Arktiku, a uslijed narastajućih pritisaka SAD na Grenland.