Ovo nije samo promjena vlasti. To je kolaps političkog poretka koji je definisao Srbiju od 2012. godine, piše Euronews.

Od dolaska na vlast u Srpskoj naprednoj stranci, Aleksandar Vučić i njegov politički blok ostvarili su gotovo potpunu dominaciju nad političkim životom Srbije. SNS je kontrolisao izvršnu vlast, uživao veliku parlamentarnu većinu, dominirao lokalnom politikom i, kroz široku mrežu političkih i institucionalnih saveza, u velikoj mjeri određivao granice političke konkurencije u zemlji. Više od decenije, opozicione stranke su više puta pokušavale da slome tu dominaciju, ali bez uspjeha.

Paradoks ovog političkog zemljotresa je u tome što SNS nije poražena od tradicionalne opozicije.

Pobijedili su ga studenti.

Studentska lista se transformisala od pokreta nastalog tokom višemjesečnih studentskih protesta u dominantnu političku snagu zemlje, pretvarajući ono što je počelo kao društveni revolt u izborni legitimitet. Time je studentski pokret postigao ono što tradicionalne opozicione stranke u Srbiji nisu uspjele da postignu više od decenije: direktno je slomio politički monopol Aleksandra Vučića.

Rezultat bi stoga trebalo shvatiti i kao referendum o 14 godina vladavine SNS-a.

Veliki dio biračkog tijela očigledno nije glasao samo za određenu grupu kandidata ili određeni program. Glasali su protiv modela vlasti koji je postao sinonim za personalizovanu politiku, snažnu koncentraciju moći, političku kontrolu nad institucijama, medijima i duboku društvenu polarizaciju. Studentski pokret je uspio da okupi različite oblike nezadovoljstva – od zahtjeva za institucionalnu odgovornost i vladavinu prava do širih poziva na političke promjene.

Činjenica da nijedna druga mala stranka nije uspjela da pređe izborni cenzus od tri odsto čini rezultat još dramatičnijim. Tradicionalni partijski pejzaž Srbije je efikasno nestao između dvije dominantne političke snage: Studentske liste i SNS-a.

Ovo je još jedan pokazatelj razmjera zemljotresa.

Stranke koje su bile stalni dio parlamentarnog života Srbije zbrisane su iz zakonodavne vlasti. Istovremeno, Studentska lista se nije samo pojavila kao najveća politička snaga; osvojila je dovoljno mjesta da sama vlada.

Podjednako važan signal stigao je od etničkih manjinskih zajednica u Srbiji.

Skoro deceniju i po, većina manjinskih političkih partija bila je među najpouzdanijim političkim saveznicima Aleksandra Vučića. Glavni izuzetak bio je albanski politički blok, koji nikada nije postao dio Vučićeve vladajuće koalicije. Ovi izbori, međutim, ukazuju na to da je čak i ova tradicionalna politička geografija ozbiljno narušena.

Savez vojvođanskih Mađara (SVM), dugogodišnji politički partner SNS-a, osvojio je samo tri od pet poslaničkih mjesta koja je potencijalno mogao da obezbijedi. Ovo je više od jednostavnog pada zastupljenosti u parlamentu. Ukazuje na značajnu promjenu političkog raspoloženja među vojvođanskom mađarskom zajednicom i sugeriše da je značajan dio mađarskih birača možda podržao Studentsku listu, a ne Vučićevog tradicionalnog saveznika.

Sličan signal je stigao i iz bošnjačke zajednice. Samo dva bošnjačka predstavnika će ući u parlament – jedan iz političke grupe koja je ranije sarađivala sa Vučićem i jedan iz pokreta koji je tradicionalno ostajao u opoziciji. I ovdje je prethodni obrazac političke lojalnosti ozbiljno narušen.

U novom parlamentu biće i dva predstavnika albanske koalicije, političke zajednice koja nikada nije sarađivala sa Vučićevom vladom.

Stari sistem političkih saveza je stoga fundamentalno oslabljen.

Godinama se Vučićev politički sistem djelimično oslanjao na njegovu sposobnost da izgradi široku mrežu saveznika oko SNS-a – od manjinskih stranaka do manjih koalicionih partnera. Ta mreža je sada ili nestala ili je svedena na minimum.

Od Beograda do Brisela

Razmjere političke promjene odrazile su se i na prve međunarodne reakcije na rezultat.

Studentska lista je dobila čestitke od visokih evropskih ličnosti, uključujući Antonija Costu, šefa Evropskog savjeta, predsjednicu Evropske komisije Ursulu von der Layen i evropsku komesarku za proširenje Martu Кos. Čestitke su stigle i od drugih evropskih političara, uključujući Petera Magyara, mađarskog premijera.

Te reakcije nose značajnu političku težinu.

Brisel godinama pažljivo prati unutrašnju političku situaciju u Srbiji, posebno pitanja koja se tiču vladavine prava, funkcionisanja institucija, izbornih uslova i odnosa između vlade, opozicije i civilnog društva. Činjenica da su visoki evropski zvaničnici bili među onima koji su čestitali pobjedniku izbora stoga šalje značajan signal da se pobjeda Studentske liste posmatra kao moguće otvaranje novog političkog poglavlja u odnosima Srbije sa Evropskom unijom.

Reakcija Petera Magyara je posebno simbolična. Mađarska je bila jedan od najbližih političkih saveznika Aleksandra Vučića unutar Evropske unije pod vladavinom Viktora Orbana, koji je i sam poražen u Mađarskoj u aprilu ove godine. Nova politička realnost u Srbiji bi stoga mogla imati posljedice ne samo po odnose Beograda sa Budimpeštom, već i po širu političku ravnotežu u regionu.

Drugim riječima, rezultat izbora je već prevazišao isključivo unutrašnje pitanje Srbije. Dobio je jasnu evropsku dimenziju.

Vučić upozorava na sankcije protiv Rusije

Prva reakcija Aleksandra Vučića na rezultat takođe je ukazala na potencijalno duboke geopolitičke i ekonomske posljedice promjene vlasti.

Vučić je rekao da očekuje da će Srbija, pod novim vlastima, uvesti sankcije protiv Rusije. Takav potez bi predstavljao veliku spoljnopolitičku promjenu za Srbiju, koja je održavala bliske političke, ekonomske i istorijske veze sa Moskvom, a istovremeno težila članstvu u EU.

Odlazeći predsjednik je takođe upozorio da bi rezultat izbora mogao poslati negativan signal investitorima.

To upozorenje je značajno jer je privlačenje stranih investicija jedan od centralnih stubova Vučićeve ekonomske politike. Tokom njegovih godina na vlasti, vlada je više puta predstavljala Srbiju kao stabilnu i sve atraktivniju destinaciju za strane kompanije i investitore. Prelazak na potpuno novi politički establišment bi stoga mogao da pokrene pitanja među investitorima o političkoj stabilnosti, ekonomskoj politici, regulativi i budućoj spoljnopolitičkoj orijentaciji Srbije.

Istovremeno, Studentska lista će naslijediti ekonomiju duboko integrisanu i sa evropskim tržištem i sa međunarodnim investicionim tokovima. Njan izazov će biti da pokaže da političke promjene ne znače ekonomsku nestabilnost.

Pokret se sada suočava sa teretom vladavine

Međutim, za ljude koji stoje iza Studentske liste, značaj izbora je mnogo više od puke zamjene jedne vlade drugom.

Dejan Šoškić, profesor na Ekonomskom fakultetu i jedna od istaknutih ličnosti povezanih sa Studentskom listom, opisao je rezultat eksplicitno istorijski.

„Ponosan sam na studente koji su nas doveli do ove istorijske situacije u kojoj se Srbija oslobodila, u kojoj Srbija ima šansu da ponovo postane demokratsko i slobodno društvo“, rekao je Šoškić.

Izjava obuhvata šire značenje koje novi vladajući tabor pridaje izborima.

Кandidat „Studentske liste – Studenti pobjeđuju“ , akademik i profesor Radomir Saičić , izjavio je nakon proglašenja pobjede na izborima da su građani Srbije pokazali hrabrost i spremnost za promjene, ističući da „ozbiljan rad i izgradnja nove Srbije počinju sutra“.

Ali pobjeda na izborima je jedno; upravljanje zemljom je sasvim drugo.

Studentska lista se sada suočava sa mnogo težim zadatkom transformacije protestnog pokreta u funkcionalan politički establišment. Moraće da formira vladu, obnovi institucije, uspostavi sopstvene političke strukture i formuliše politiku o ekonomiji, spoljnim poslovima, procesu evropskih integracija, socijalnoj politici i vladavini prava.

Njena pobjeda je istorijska. Ali istorijske pobjede često označavaju početak najteže faze.

Za SNS, u međuvremenu, ovo je mnogo više od pukog gubitka vlade.

Po prvi put od 2012. godine, stranka će morati da djeluje bez kontrole državnog aparata i bez političke privilegije da organizuje politički život Srbije oko sebe. Biće to prvi pravi test koliko je SNS jak kao politička organizacija kada više ne bude kontrolisao izvršnu vlast i kada Aleksandar Vučić više ne bude u centru vlasti.

Političke posljedice mogle bi se protezati daleko izvan neposredne parlamentarne aritmetike.

Godinama se srpska politika vrtjela oko jednog dominantnog pitanja: da li neka politička snaga može da izazove Vučića.

Odgovor je sada dat. Može.

A snaga koja je to učinila nije bila jedna od etabliranih opozicionih stranaka, već studentski pokret koji je tek nedavno postojao van tradicionalnog političkog sistema.

Tradicionalna opozicija je praktično nestala iz parlamenta. Manjinske stranke koje su nekada činile dio Vučićeve političke strukture podrške izgubile su uticaj. SNS je gurnut u opoziciju nakon skoro 14 godina neprekidne dominacije.