ADVERTISEMENT

Švedska je najavila planove da zabrani takozvane „vječne hemikalije“ u proizvodima široke potrošnje već od 2028. godine, piše Euronews.

„Ovo je velika pobjeda za ljudsko zdravlje i za životnu sredinu u Švedskoj“, rekla je ministarka za klimu i životnu sredinu Romina Purmohtari u saopštenju objavljenom 23. jula.

„PFAS ne bi trebalo da se nalazi u odjeći, kozmetici, kuhinjskom posuđu i drugim proizvodima za svakodnevnu upotrebu kada postoje odgovarajuće alternative.“

Per- i polifluoroalkilne supstance (PFAS) predstavljaju grupu od više od 10.000 sintetičkih hemikalija kojima su potrebne hiljade godina da se prirodno razgrade, zbog čega su dobile nadimak „vječne hemikalije“. Hronična izloženost PFAS-u povezuje se sa brojnim štetnim uticajima na zdravlje, uključujući povećan rizik od određenih vrsta raka.

Švedska želi da pretekne EU

Očekuje se da će Evropska unija predstaviti zakonske prijedloge o PFAS-u tokom 2027. godine, ali bi moglo proći još dosta vremena prije nego što ograničenja budu zvanično usvojena i primijenjena u svim državama članicama.

„Vlada Švedske želi da pretekne Evropsku uniju nacionalnom zabranom“, saopštilo je Ministarstvo za klimu.

Ovim potezom Švedska slijedi primjer Francuske, gdje je 2026. godine stupila na snagu značajna zabrana PFAS hemikalija. Francuski zakon zabranjuje prodaju, proizvodnju i uvoz proizvoda za koje već postoje bezbjednije alternative.

Postoji nekoliko izuzetaka, uključujući tekstil koji se smatra neophodnim za ključne namjene ili za potrebe nacionalne bezbjednosti.

Zašto zemlje uvode strože mjere protiv PFAS-a?

Od četrdesetih godina prošlog vijeka PFAS se koristi u brojnim proizvodima svakodnevne upotrebe – od posuđa sa neprijanjajućim premazom do odjeće, ali i u industrijskoj proizvodnji. Ove hemikalije pronađene su gotovo svuda na Zemlji, od vrha Mont Everesta do ljudske krvi.

Njihova upotreba sve više se ograničava zbog povezanosti sa određenim vrstama raka, smanjenom plodnošću i poremećajima imunološkog sistema.

„PFAS ne ostaje zarobljen unutar proizvoda. On dospijeva u naše domove, hranu, vodu i na kraju u naša tijela“, objašnjava Sian Saderlend, suosnivačica kampanje „Plastic Planet“.

„Najveća zabrinutost odnosi se na najosjetljivije grupe – trudnice i bebe tokom prvih 1.000 dana života, kada izloženost može imati doživotne posljedice koje se prenose i na naredne generacije.“

Šta obuhvata zabrana u Švedskoj?

Švedska planira da zabrani PFAS u proizvodima široke potrošnje, uključujući odjeću, obuću, sredstva za hidroizolaciju, kuhinjsko posuđe, kozmetičke proizvode i vosak za skije.

„Švedska ne namjerava da čeka dok se ove hemikalije šire našim domovima, prirodom i našim tijelima“, rekla je Purmohtari.

„Nacionalnom zabranom i sveobuhvatnim akcionim planom značajno podižemo nivo ambicije i nadležnim institucijama dajemo bolje alate za sprečavanje novog zagađenja i upravljanje onim koje već postoji.“

Očekuje se da zabrana stupi na snagu 1. januara 2028. godine.

„Švedski prijedlog pokazuje da vlade ne moraju prihvatiti toksične hemikalije kao cijenu modernog života“, smatra Saderlend.

„Bezbjednije alternative već postoje, a Švedska je pokazala da države mogu i treba da ih podrže.“

Kada će PFAS biti zabranjen u ostatku Evrope?

Pojedine evropske zemlje već su preduzele vlastite mjere. Danska je još u julu 2020. godine zabranila upotrebu PFAS-a u papiru i kartonu koji dolaze u kontakt sa hranom, a od jula 2026. zabrana je proširena i na odjeću, obuću i sredstva za hidroizolaciju.

Na kraju bi nacionalni propisi trebalo da budu zamijenjeni jedinstvenim pravilima na nivou Evropske unije, čiji se prijedlog očekuje tokom 2027. godine.

Predviđa se da će nova pravila ograničiti upotrebu PFAS-a u uobičajenim potrošačkim proizvodima, poput odjeće i kutija za picu, uz određene izuzetke za strateške sektore, kao što je medicina.

Prvo naučno mišljenje objavljeno krajem marta preporučilo je široku zabranu ovih hemikalija.

Evropska agencija za hemikalije (ECHA) trebalo bi do kraja godine da objavi i drugo mišljenje o socioekonomskom uticaju mjera protiv PFAS-a, što bi moglo uticati na konačni obim budućih propisa.

„Evropa sada ima priliku da se oslobodi toksičnog nasljeđa koje je predugo bilo prisutno“, kaže Saderlend.

„Zaštita ljudi uvijek mora imati prednost nad zaštitom industrije. Rješenja postoje. Ono što je do sada nedostajalo bila je politička volja da se ubrza odustajanje od ovih nepotrebnih hemikalija.“

Zaštita od PFAS-a u vodi za piće na nivou Evropske unije stupila je na snagu u januaru, ali su pojedini stručnjaci kritikovali nove mjere jer se, prema njihovom mišljenju, bave posljedicama, a ne uzrocima problema.

Procjenjuje se da u Evropi oko 12,5 miliona ljudi živi u zajednicama čija je voda za piće kontaminirana PFAS hemikalijama.