ADVERTISEMENT

Evropska unija i Rusija danas su geopolitički protivnici. Rusiji su uvedene široke sankcije EU, a njene veze sa Unijom ozbiljno su ograničene.

Ipak, unutar jedne od najvećih međunarodnih naučnih saradnji u istoriji — i najvećeg eksperimenta nuklearne fuzije na svijetu — dvije strane i dalje povezuje partnerstvo uspostavljeno prije nekoliko decenija i zamišljeno da traje generacijama.

Dok Brisel pojačava pritisak na Moskvu zbog rata u Ukrajini i hibridnih napada, ruski inženjeri i njihove evropske kolege i dalje zajedno rade na međunarodnom projektu pod nazivom „Međunarodni termonuklearni eksperimentalni reaktor“ (ITER). Riječ je o eksperimentalnom postrojenju za nuklearnu fuziju čiji je cilj korištenje fuzije jezgara vodonika za proizvodnju ogromnih količina energije, piše Euronews.

Prošlog ponedjeljka ITER je posjetio evropski komesar za energetiku Dan Jorgensen, koji je ovo fuziono postrojenje nazvao „ključnim za ostvarivanje naših ciljeva u oblasti dekarbonizacije i energetske nezavisnosti“.

Poloidalni namotaj PF1 i žiroskopi

Pokrenut 2007. godine, ITER je fuziono postrojenje koje je trenutno u izgradnji i rezultat je saradnje 33 zemlje, među kojima su Rusija, Kina, Sjedinjene Američke Države i Evropska unija.

Cilj projekta je da pokaže da fuzija može predstavljati održiv niskougljični izvor energije i tako doprinijeti cilju EU da do 2050. godine postigne klimatsku neutralnost. Prema podacima sa internet stranice ITER-a, Evropa snosi „najveći dio troškova izgradnje“, odnosno 45,6 odsto.

Međutim, dok je Brisel postepeno smanjivao zavisnost od ruske energije, isključio ruske državne institucije iz saradnje i finansiranja u okviru istraživačkih programa EU i zabranio rusko finansiranje evropskih istraživačkih organizacija nakon ruske invazije na Ukrajinu, Rusija nikada nije izbačena iz ITER-a. Pravila ovog projekta predviđaju da nijedna članica ne može biti isključena.

Umjesto toga, Rusija i dalje učestvuje sa 9,1 odsto u finansiranju projekta i nastavlja da obezbjeđuje ključne naučnike i tehnologiju.

„Ruska Federacija je članica ITER-a i učestvuje preko svoje domaće agencije, Projektnog centra ITER“, rekao je portparol ITER-a za Euronews. „Sve aktivnosti povezane sa ITER-om sprovode se u skladu sa važećim zakonskim i regulatornim zahtjevima.“

Osim finansiranja, Rusija ima važnu ulogu u isporuci niza visoko specijalizovanih komponenti, uključujući poloidalni namotaj PF1, koji se koristi za oblikovanje i kontrolu fuzione plazme.

Rusija takođe obezbjeđuje žiroskope — snažne uređaje koji stvaraju visokofrekventne elektromagnetne talase, a koriste se za zagrijavanje plazme u fuzionim reaktorima. Među ostalim komponentama koje Rusija isporučuje su „oprema za zaštitu napajanja superprovodljivih magneta“ i „gornji priključci vakuumske komore“, naveo je portparol.

Velika investicija EU

Doprinos Rusije dobija dodatni značaj u trenutku kada je nuklearna fuzija postala jedan od glavnih investicionih prioriteta EU. Brisel bi uskoro trebalo da predstavi vlastitu strategiju razvoja fuzije, nakon što je nedavno najavio 330 miliona evra za ubrzanje razvoja ovog sektora i podršku nuklearnim tehnologijama i stručnim kadrovima.

Očekuje se da će strategija, čije je objavljivanje odloženo za godinu dana, obuhvatiti pitanja upravljanja, regulatorne jasnoće i međunarodne saradnje, pri čemu će centralnu ulogu imati evropsko učešće u ITER-u.

Na pitanje da li je učešće Rusije u programu nuklearne fuzije ITER izazvalo diplomatska neslaganja među državama članicama i usporilo postizanje dogovora o budućoj strategiji, Evropska komisija do objavljivanja teksta nije odgovorila.

Međutim, dokument Savjeta EU koji procjenjuje razvoj nuklearne energije, uključujući ITER, a koji nosi datum 9. jul i u koji je Euronews imao uvid, pažljivo je izbjegao bilo kakvo pominjanje Rusije.

Umjesto toga, u dokumentu se jasno navodi da EU treba da „nastavi saradnju sa Organizacijom ITER i partnerima na aktivnostima povezanim sa ITER-om“.

Ruski ministar nauke posjetio ITER

Nakon što je Rusija pokrenula punu invaziju na Ukrajinu, EU je suspendovala učešće Rusije u ključnim istraživačkim programima, poput programa Horizon Europe i Horizon 2020, kao i u programima Euratom i Erasmus Plus.

Druge velike evropske naučne institucije, poput svjetski poznatog istraživačkog centra za fiziku CERN, suspendovale su Rusiji status posmatrača 2022. godine i jasno stavile do znanja da „neće ulaziti u nove oblike saradnje sa Ruskom Federacijom“.

Ipak, uprkos širem zamrzavanju naučnih veza, ITER je u junu potpisao sporazum o saradnji sa ruskim Institutom „Kurčatov“, koji obuhvata razmjenu naučnih informacija, istraživačke programe i obuku.

Ruski i evropski zvaničnici nastavili su i kontakte na visokom nivou u vezi sa ovim projektom. U julu je ruski ministar nauke Valerij Falkov posjetio kompleks ITER-a u Francuskoj, u pratnji velike delegacije.

Zagovornici nastavka saradnje Rusije i ITER-a ističu da je riječ o projektu koji traje decenijama i zahtijeva specijalizovano znanje, ogromne industrijske lance snabdijevanja i međunarodnu saradnju. Osim toga, projekat je od početka osmišljen uz pretpostavku da naučna saradnja može preživjeti političke promjene.

„Sistem poloidalnih namotaja, na primjer, uključuje doprinose Evrope, Rusije i Kine, što zahtijeva integraciju komponenti i tehnologija iz različitih nacionalnih lanaca snabdijevanja u jedinstven sistem postrojenja“, rekao je portparol ITER-a.

Paralelno sa učešćem u ITER-u, nekoliko zemalja sprovodi i nacionalne programe razvoja znanja i tehnologija potrebnih za rad sistema nuklearne fuzije tokom naredne dvije decenije.

Nedavno istraživanje Evropskog parlamenta ukazuje na to da bi napredak u tehnološkom razvoju od osnivanja ITER-a 2007. godine „mogao otvoriti put da ova tehnologija bude spremna za industrijsku upotrebu u drugoj polovini ovog vijeka“.

Nauka ne može „nadjačati geopolitiku“

Pitanje zavisnosti EU od Rusije kada je riječ o nuklearnoj fuziji i ITER-u, međutim, izazvalo je zabrinutost u Briselu.

Troje poslanika Evropskog parlamenta upitalo je 2025. godine evropskog komesara za energetiku Dana Jørgensena, u okviru pisanog pitanja, da li EU planira da „postepeno ukine zavisnost od učešća Rusije u ITER-u“.

U javnom odgovoru Jørgensen je naveo da osnivačka pravila ITER-a ne dozvoljavaju izbacivanje članica iz projekta, već samo mogućnost da članica dobrovoljno istupi.

Za Andreu Wechsler, jednu od potpisnica pisma, odgovor Komisije „nije pružio uvjerljivu političku strategiju za suočavanje sa nastavkom ruskog učešća u upravljanju ITER-om i njegovom tehnološkom ekosistemu“.

„Smatram da bi Komisija trebalo ponovo da razmotri ovo pitanje i objasni na koji način su ovi novi oblici institucionalne saradnje usklađeni sa širom politikom EU prema Rusiji. „Potrebna nam je sveobuhvatna bezbjednosna i strateška procjena ruskog učešća u ITER-u, kao i jasan plan kojim bi se osiguralo da ne nastanu nove tehnološke zavisnosti", rekla je ona za Euronews.

Ovu zabrinutost dijele i pojedine nevladine organizacije. Sehila Gonzalez de Vicente, globalna direktorka za fuzionu energiju u organizaciji Clean Air Task Force koja se bavi klimatskim pitanjima, istakla je da je međunarodna saradnja bila ključna za napredak u oblasti fuzione energije, ali da takva saradnja možda više neće biti moguća na istom globalnom nivou.

„Saradnja će se vjerovatno sve više koncentrisati među pouzdanim saveznicima i partnerima, dok države i kompanije nastoje da zaštite komercijalno osjetljive tehnologije i zadrže konkurentsku prednost u industriji fuzione energije koja je još u nastajanju“, rekla je Gonzalez de Vicente za Euronews.

Iako je Wechsler rekla da se protivi „izolaciji ruskih istraživača, studenata ili naučnika“, ona je istakla da naučna priroda strateške tehnološke saradnje ne bi trebalo da je čini geopolitički neutralnom.

„Nastavak projekta ne bih tumačila kao dokaz postojanja konsenzusa da nauka jednostavno treba da nadjača geopolitiku“, dodala je ona.

Evropska komisija nije odgovorila na upit Euronewsa do trenutka objavljivanja ovog teksta.