ADVERTISEMENT

Predsjednica Evropske komisije u ponedjeljak završava dvodnevnu posjetu glavnom gradu Grenlanda, Nuku, s ciljem daljeg jačanja odnosa Evropske unije i arktičkog regiona, ali i prikupljanja informacija u trenutku kada EU priprema novu politiku prema Arktiku.

Kada je prva verzija ove politike objavljena 2021. godine, u njoj je bilo malo riječi o rastućim bezbjednosnim prijetnjama. Umjesto toga, tadašnji visoki predstavnik EU za spoljnu politiku Josep Borrell istakao je klimatske promjene, sirovine i geostrateški uticaj kao ključne elemente dokumenta, piše Euronews.

Međutim, u godinama koje su uslijedile Evropska komisija priznala je da je politici potrebna hitna revizija kako bi odgovorila na promijenjeno bezbjednosno i odbrambeno okruženje u regionu. Tu se, prije svega, misli na sve veću militarizaciju Rusije, ali i na nastojanja Kine da proširi svoj ekonomski uticaj dok otapanje leda otvara nove pomorske rute kroz Arktik.

Portparol Evropske komisije rekao je za Euronews da će cilj ažuriranog dokumenta biti promovisanje „mira, stabilnosti i održivog razvoja u regionu“, kao i da je Brisel posvećen konstruktivnoj ulozi na toj teritoriji.

Prema njegovim riječima, Arktik je privukao „značajnu globalnu pažnju“ zbog svog jedinstvenog prirodnog okruženja i uloge koju ima u međunarodnim odnosima.

„Ovo ažuriranje je neophodno kako bi se obezbijedilo da politika ostane relevantna i djelotvorna u suočavanju sa izazovima i prilikama koje se mijenjaju u arktičkom regionu“, rekao je portparol.

Ipak, više osoba uključenih u proces reklo je za Euronews da je objavljivanje nove politike „odgođeno“, dok portparol Komisije nije mogao da navede datum njenog objavljivanja.

Dok se čeka na novu verziju dokumenta, stručnjaci su upozorili Euronews da je mnogo toga na kocki ukoliko izvršna vlast EU ne postavi stvari kako treba — naročito kada je riječ o bezbjednosti i odbrani.

Ko je prisutan na Arktiku?

Rusija i Kina postaju sve aktivnije u resursima bogatom krajnjem sjeveru. Na tom području prisutne su i Sjedinjene Američke Države i Kanada, kao i tri države članice EU — Finska, Švedska i Danska.

„Ako pogledate Arktik, to je mjesto na kojem se susreću sve velike sile“, rekao je za Euronews estonski poslanik u Evropskom parlamentu Urmas Paet. Paet je autor nekoliko značajnih izvještaja o spoljnoj politici EU, uključujući i jedan o Arktiku.

U izvještaju iz 2025. godine snažno je pozvao Evropsku komisiju da ažurira strategiju EU prema Arktiku, naglašavajući da su militarizacija Rusije i kineski koncept „Polarnog puta svile“ pretvorili region u jedno od glavnih geopolitičkih žarišta.

Ukoliko nova strategija ne odgovori na trenutnu situaciju, rekao je Paet, Evropa će biti „sve više“ marginalizovana na Arktiku, dok bi druge velike sile mogle steći prevagu.

„Amerikanci, Kinezi i Rusi biće sve aktivniji, a Evropa će, pa, biti sve manje relevantna“, rekao je.

Paet je pozvao Evropu da bliže sarađuje sa partnerima na Grenlandu kada je riječ o kritičnim sirovinama i energiji. Takođe je zatražio da se u narednom dugoročnom budžetu EU izdvoje sredstva za čitav niz ekonomskih aktivnosti u regionu, uključujući ribarstvo, ledolomce i ulaganja u infrastrukturu.

„Važno je da nova strategija jasno i adekvatno odrazi ono što se trenutno događa, ali i da pokaže na koji način Evropska unija, između ostalog i kroz svoj budžet, treba da odgovori na sve promjene kojima svjedočimo.“

Prema Paetovim riječima, glavni problem u ovom trenutku jeste objavljivanje dokumenta.

„Veoma kasne“, rekao je.

Šta žele strane sile?

Arktik se zagrijava gotovo četiri puta brže od globalnog prosjeka, dok je tokom posljednjih 40 godina u regionu izgubljeno više od 10.000 kubnih kilometara morskog leda. Nastavak zagrijavanja ubrzao je topljenje glečera, čime je region postao sve privlačniji državama, jer se otvaraju nove pomorske rute kroz područja koja su ranije bila nepristupačna.

Kineski predsjednik Xi Jinping 2018. godine predstavio je inicijativu „Polarni put svile“. Riječ je o zvaničnoj viziji Pekinga čiji je cilj uspostavljanje pomorske infrastrukture kroz Arktički okean radi povezivanja Evrope i Azije.

U avgustu je ruski ministar spoljnih poslova Sergej Lavrov saopštio da je kontejnerski brod iz Kine stigao u ruski grad Murmansk koristeći nekada neprohodnu arktičku rutu. On je taj razvoj događaja pozdravio, istovremeno predstavljajući ruske planove za razvoj drugih oblika međunarodne saradnje u regionu.

U međuvremenu, visoka predstavnica EU za spoljnu politiku Kaja Kallas rekla je u februaru da se, imajući u vidu aneksionističku retoriku američkog predsjednika Donalda Trumpa prema Grenlandu, kao i druge geopolitičke izazove, Arktik više ne može smatrati mirnim i zabačenim dijelom svijeta.

„On je prva linija globalnog nadmetanja velikih sila“, rekla je Kallas tokom konferencije posvećene Arktiku u Tromseu u Norveškoj.

Kallas je upozorila da hibridne prijetnje u regionu postaju sve intenzivnije i učestalije i da su povezane sa „trajnim vojnim jačanjem“ Rusije na krajnjem sjeveru.

„Kao odgovor na to, evropski saveznici pojačavaju napore na planu arktičke bezbjednosti, a Evropska unija spremna je da učini svoj dio“, rekla je.

Kako obezbijediti Arktik?

Generalni sekretar NATO-a Mark Rutte upozorio je da je, suočeni sa sve većim interesovanjem Kine za krajnji sjever i pojačanom vojnom aktivnošću Rusije, „od ključne važnosti da učinimo više“.

NATO je zbog toga u februaru pokrenuo inicijativu „Arctic Sentry“. Ova aktivnost u više domena ima za cilj jačanje prisustva Alijanse na tom području kroz okupljanje saveznika oko jedinstvene operativne strategije. Visoki zvaničnik NATO-a rekao je za Euronews da će uspjeh inicijative zavisiti od toga kako će Rusija i Kina odgovoriti na pojačano prisustvo NATO-a u regionu.

Linda Solstrand Dahlberg, viša predstavnica Arktičkog univerziteta Norveške, rekla je za Euronews da bi nova politika mogla da sadrži plan za snažniju koordinaciju Evropske unije i NATO-a kada je riječ o Arktiku. To bi podrazumijevalo zaštitu podmorskih kablova koji povezuju Norvešku sa kontinentalnim dijelom Evrope, kao i koordinaciju u odgovoru na rastuću militarizaciju stranih sila, poput Rusije.

„Bezbjedan Arktik neraskidivo je povezan sa evropskom bezbjednošću“, rekla je.

Dahlberg je takođe predložila da se u dokumentu razmotri mogućnost snažnije saradnje u oblasti odbrambene industrije, što bi moglo koristiti evropskim državama koje traže kapacitete provjerene u zahtjevnim vremenskim uslovima.

„Imamo znanje i stručnost za ovaj dio svijeta, kao i kapacitete koji su testirani u ekstremnim uslovima hladne klime”, navela je ona.

Analitičarka za odbranu u Evropskom političkom centru Maria Martisiute rekla je da je najveći nedostatak politike iz 2021. godine to što se u njoj ne pominje vojna odbrana. Ona je ponovila da se geopolitička agenda EU od tada jasno promijenila, posebno nakon ruske invazije punog obima na Ukrajinu.

Međutim, bilo je i drugih važnih pomaka. Evropa je u međuvremenu razvila partnerstva u oblasti bezbjednosti i odbrane sa Kanadom, Islandom, Norveškom i Ujedinjenim Kraljevstvom.

„Ova partnerstva takođe moraju biti odražena u novoj strategiji EU prema Arktiku“, rekla je Martisiute.

Martisiute i Dahlberg su zajedno objavile dokument sa desetinama preporuka za predstojeću politiku EU. Prema njihovom mišljenju, najvažnije što Evropska komisija mora uzeti u obzir prilikom finalizacije dokumenta jeste svijest o tome da odbrana Arktika direktno utiče na evropsku odbranu.

„Arktik ne postoji u vakuumu. On je veoma tijesno povezan sa širim bezbjednosnim okruženjem”, rekla je Martisiute.