Od 1. avgusta se u Evropskoj uniji počinju primjenjivati pravila koja uređuju modele vještačke inteligencije, čime Evropska komisija dodatno učvršćuje svoju poziciju vodećeg svjetskog regulatora ove brzo razvijajuće tehnologije. Euronews analizira šta nova pravila znače za Evropu, ali i za ostatak svijeta.
ADVERTISEMENT
Zakon o vještačkoj inteligenciji (AI Act) prvi je sveobuhvatni pravni okvir kojim se reguliše razvoj i primjena vještačke inteligencije. Iako je usvojen još 2024. godine, neke od njegovih najvažnijih odredbi – posebno one koje se odnose na velike jezičke modele – počinju da se primjenjuju ovog avgusta.
Budući da uvodi pravila kakva do sada nisu postojala, sprovođenje ovog zakona predstavlja veliki izazov, naročito zato što se nove generacije AI tehnologije pojavljuju svakih nekoliko mjeseci. Iskustvo Brisela u primjeni ovih propisa vjerovatno će imati uticaj daleko izvan granica Evropske unije.
Šta predviđaju nova pravila?
Prvobitna namjera bila je da AI Act reguliše isključivo primjenu sistema vještačke inteligencije. Međutim, nakon što je 2022. godine ChatGPT privukao ogromnu pažnju javnosti, evropski zakonodavci odlučili su da obuhvate i samu tehnologiju na kojoj počivaju ti sistemi – velike jezičke modele.
Nova pravila odnose se na modele opšte namjene, odnosno one koji nisu razvijeni za jednu konkretnu funkciju, već se mogu prilagoditi različitim vrstama primjene. Kompanije koje ih razvijaju moraće da budu transparentne u vezi sa načinom na koji su modeli nastali, da otkriju da li su za obuku korišćeni sadržaji zaštićeni autorskim pravima, kao i da korisnicima pruže dovoljno informacija o mogućnostima i ograničenjima modela.
Posebne obaveze odnose se na kompanije koje razvijaju najnaprednije AI modele, takozvane „frontier“ modele, koji pomjeraju granice tehnologije. One će morati da identifikuju moguće rizike po društvo i preduzmu mjere za njihovo ublažavanje.
Evropska komisija prošle godine usvojila je dobrovoljni Kodeks dobre prakse, koji su pripremili vodeći svjetski stručnjaci za vještačku inteligenciju, među kojima je i Yoshua Bengio. Dokument detaljno objašnjava kako bi kompanije trebalo da primjenjuju nova pravila. Većina vodećih zapadnih AI kompanija prihvatila je kodeks, dok je Meta ostala jedini veliki izuzetak.
„Blisko smo sarađivali sa Evropskom komisijom i širim tehnološkim ekosistemom na primjeni AI Acta, uključujući i Kodeks dobre prakse, i nastavićemo da radimo zajedno kako bi Evropa iskoristila prednosti ere inteligencije“, izjavio je za Euronews Tom Duff Gordon, potpredsjednik kompanije OpenAI zadužen za Evropu, Bliski istok i Afriku.
Koji izazovi očekuju Evropsku komisiju?
Kako bi sprovodila nova pravila, Komisija je osnovala Evropsku kancelariju za vještačku inteligenciju (European AI Office). Pred njom je izuzetno zahtjevan zadatak – nadzor nad jednom od najsloženijih tehnologija današnjice i kompanijama koje spadaju među najbogatije na svijetu.
Evropska unija raspolaže ograničenim resursima, dok su stručnjaci za vještačku inteligenciju među najtraženijim kadrovima. Javne institucije zbog toga teško mogu da pariraju privatnom sektoru u privlačenju stručnjaka. Komisija planira da taj problem prevaziđe angažovanjem spoljnih eksperata, uključujući naučni panel i specijalizovane kompanije koje se bave bezbjednošću AI sistema.
Ipak, razvoj vještačke inteligencije, posebno najnaprednijih modela, odvija se izuzetno brzo. Evropski regulatori moraće da prate tehnološke promjene za koje još ne postoje ustaljena naučna rješenja niti jedinstven stav o tome kako spriječiti moguće štetne posljedice.
Istovremeno, svaka odlučnija regulatorna mjera iz Brisela gotovo sigurno će izazvati reakcije Vašingtona. Administracija predsjednika Donalda Trumpa već je više puta kritikovala evropske digitalne propise kada su pogađali američke tehnološke kompanije.
„Postoji opasnost da sadašnja američka administracija ovo protumači kao napad na komercijalne interese SAD, kao što je reagovala kada je Evropska komisija krajem 2025. godine počela da primjenjuje pravila o digitalnim tržištima, a potom i kada je pokrenula postupak protiv Googlea prema Zakonu o digitalnim tržištima“, rekao je za Euronews evropski poslanik Michael McNamara.
Šta nova pravila znače za građane Evrope?
Osnovni cilj AI Acta jeste da tehnologiju učini bezbjednijom za evropske građane i da zaštiti njihovu bezbjednost i osnovna prava. Zbog toga se zakon ne odnosi samo na evropske kompanije, već i na sve strane firme koje svoje AI proizvode nude na tržištu Evropske unije.
Tehnološka industrija više puta je kritikovala zakon, tvrdeći da će usporiti inovacije i nametnuti dodatne administrativne obaveze kompanijama, koje će umjesto zapošljavanja inženjera morati da angažuju pravnike kako bi ispunile regulatorne zahtjeve.
Za evropske potrošače i kompanije to bi u praksi moglo značiti da će najnapredniji AI modeli biti dostupni na evropskom tržištu nekoliko sedmica kasnije nego u drugim dijelovima svijeta, dok kompanije ne potvrde da ispunjavaju sve propisane uslove.
S druge strane, to bi trebalo da znači i veće povjerenje korisnika u bezbjednost sistema koji se nude na evropskom tržištu. Kako vještačka inteligencija postaje sastavni dio svakodnevnih proizvoda i usluga, ovakvo kašnjenje moglo bi se pokazati kao prihvatljiva cijena za veću sigurnost.
Evropski poslanik Axel Voss smatra da bi Komisija trebalo da AI Act primjenjuje u uskoj vezi sa ostalim digitalnim propisima, jer je vještačka inteligencija sve prisutnija u povezanim uređajima i onlajn uslugama.
„S obzirom na ograničene kapacitete Evropske kancelarije za AI, nadam se da neće trošiti resurse na marginalna pitanja, već da će prioritete uskladiti sa kolegama koji se bave regulacijom digitalnih platformi“, rekao je Voss.
Da li Evropska unija postavlja svjetske standarde?
Evropska komisija danas se smatra najuticajnijim svjetskim regulatorom u oblasti vještačke inteligencije. Zbog toga će njen pristup vjerovatno postati referenca i za druge države, posebno imajući u vidu da mnoge zemlje za sada zauzimaju oprezniji pristup i čekaju da vide kako će se tehnologija razvijati.
Prioriteti koje bude postavila Evropska kancelarija za AI mogli bi imati uticaj daleko izvan granica Evropske unije. Tome doprinosi i takozvani „briselski efekat“ – sposobnost EU da kroz svoje propise postavlja standarde koje potom prihvataju globalne kompanije.
Trenutno postoje dva dominantna pristupa kada je riječ o rizicima koje bi regulativa trebalo da obuhvati.
Prvi, zasnovan na etici vještačke inteligencije, fokusira se na zaštitu osnovnih ljudskih prava, sprečavanje diskriminacije, zaštitu privatnosti i obezbjeđivanje ljudskog nadzora nad AI sistemima.
Drugi pristup, poznat kao efektivni altruizam, upozorava prije svega na takozvane egzistencijalne rizike – mogućnost da vještačka inteligencija doprinese razvoju nuklearnog ili biološkog oružja, omogući masovne sajber napade ili potpuno izmakne ljudskoj kontroli.
Nedavni događaji, poput ograničenja izvoza Anthropicovog modela Mythos zbog zabrinutosti u vezi sa njegovim sajber sposobnostima ili slučaja u kojem je AI agent kompanije OpenAI tokom testiranja uspio da hakuje sistem jedne AI kompanije, mogli bi podstaći Evropsku komisiju da ograničene resurse usmjeri prvenstveno na ovakve scenarije.
Laura Lazaro Cabrera iz Centra za demokratiju i tehnologiju smatra da bi to bila greška.
„Evropska komisija mora odoljeti iskušenju da svoje resurse usmjeri isključivo na rizike povezane sa sajber napadima i mogućim gubitkom kontrole nad sistemima. Primjena zakona ne bi smjela biti vođena naslovima u medijima, već mora obuhvatiti čitav spektar rizika i procijeniti da li su osnovna prava građana i društveni rizici dovoljno uzeti u obzir“, poručila je ona.