Evropa se priprema za avgust topliji od uobičajenog, nakon niza uzastopnih toplotnih talasa koji su obilježili prethodne sedmice.
ADVERTISEMENT
Veliki dio kontinenta već se suočava s ekstremnim vrućinama – temperature su na mnogim mjestima prelazile 40 stepeni Celzijusa, stvarajući idealne uslove za razorne šumske požare. Ogromne površine Francuske i Španije zahvatila je vatra, dok su stotine hiljada ljudi morale biti evakuisane.
Međutim, izgledi za prijeko potrebno osvježenje nisu ohrabrujući. Rane prognoze ukazuju na mogućnost novih toplotnih talasa tokom avgusta.
Hoće li Evropa ostati vrela i u avgustu?
„Prema sezonskim prognozama objavljenim početkom jula, sve ukazuju na to da će avgust širom Evrope biti topliji od prosjeka, pri čemu će najizraženiji i najpouzdaniji signal visokih temperatura biti prisutan na Mediteranu i u jugoistočnoj Evropi“, izjavila je za Euronews Earth Ioanna Vergini, osnivačica meteorološke platforme WFY24.
To se posebno odnosi na područja koja se već redovno suočavaju s ekstremnim vrućinama, poput Pirinejskog poluostrva, Italije, Grčke i dijelova Balkana.
„Izuzetno toplo Sredozemno more ostavlja svoj pečat i na kopnu, a na mnogim mjestima to se više osjeća kroz visoke noćne nego dnevne temperature“, dodaje Vergini.
Prognoze platforme WFY24 za prve dane avgusta pokazuju da će u Napulju, Barseloni, Rimu, Valensiji, Nici, Solunu, Splitu i Atini noćne temperature ostati iznad 20 stepeni Celzijusa. Takve noći nazivaju se tropskim noćima, a one značajno povećavaju rizik od ozbiljnog toplotnog stresa, posebno kod starijih osoba, djece i hroničnih bolesnika.
Ni sjeverniji dijelovi Evrope neće biti pošteđeni. Britanska meteorološka služba Met Office upozorava da bi temperature u avgustu mogle doseći i 35 stepeni Celzijusa.
„Temperature će vjerovatno biti iznad prosjeka, a mogući su periodi vrlo toplog vremena i novi toplotni talasi, naročito na jugu zemlje“, navodi se u njihovoj dugoročnoj prognozi.
Kako naučnici utvrđuju da li su ekstremne vremenske pojave posljedica klimatskih promjena?
Zahvaljujući napretku u meteorološkim i klimatskim istraživanjima, naučnici danas mnogo preciznije mogu procijeniti koliki uticaj globalno zagrijavanje ima na ekstremne vremenske pojave, poput toplotnih talasa ili poplava. Ovaj postupak poznat je kao atribucija ekstremnih vremenskih događaja.
Pošto na vremenske prilike utiče veliki broj međusobno povezanih faktora, uključujući i prirodne pojave poput El Niña, cilj ovih istraživanja nije da se dokaže da su klimatske promjene direktno izazvale određeni toplotni talas, već da se utvrdi koliko su povećale vjerovatnoću njegovog nastanka ili pojačale njegov intenzitet.
To se postiže poređenjem učestalosti ekstremnih događaja danas s procjenama koliko bi se često oni dešavali u svijetu bez klimatskih promjena izazvanih ljudskim djelovanjem.
Istraživači analiziraju i na koji način su klimatske promjene izmijenile karakteristike pojedinih vremenskih pojava – na primjer, da li su zbog povećane koncentracije gasova staklene bašte toplotni talasi postali znatno intenzivniji.
Jedna od brzih analiza organizacije World Weather Attribution (WWA) koristila je izmjerene i prognozirane temperature kako bi proučila najtopliji trodnevni period krajem juna, kada je veliki dio Evrope bio zahvaćen ekstremnim vrućinama.
Naučnici su zaključili da bi tako visoke dnevne i noćne temperature u ovo doba godine bile „gotovo nemoguće“ još 1976. godine. Analiza je pokazala i da bi sličan toplotni talas prije pola vijeka bio približno 3,5 stepena Celzijusa hladniji od onoga koji je pogodio Evropu prošlog mjeseca.
Kada je riječ o ekstremnim vrućinama, naučnici imaju visok stepen sigurnosti u svoje zaključke, zahvaljujući velikoj količini podataka i sve boljem razumijevanju klimatskog sistema.
„Nastavak sagorijevanja fosilnih goriva direktno je odgovoran za poremećaje koje ljudi osjećaju u svojim domovima, školama i na radnim mjestima“, kaže dr Keeping.
„Brzina promjena je zapanjujuća. Svakih nekoliko godina u Evropi padaju novi temperaturni rekordi, a ove godine obarani su iz mjeseca u mjesec.“
Kod drugih vremenskih pojava, poput tornada ili krupnog grada, dostupni podaci su znatno ograničeniji, zbog čega je teže sa sigurnošću utvrditi koliki je uticaj klimatskih promjena.
Studije atribucije koriste se i za procjenu posljedica klimatski uslovljenih ekstremnih vremenskih događaja.
Nedavna analiza koju su sproveli Imperial College London, britanski Met Office i London School of Hygiene and Tropical Medicine kombinovala je meteorološke podatke, klimatske modele i istraživanja o povećanoj smrtnosti tokom toplotnih talasa kako bi procijenila posljedice dva nedavna perioda ekstremnih vrućina.
Procjenjuje se da su maksimalne dnevne temperature bile između 3 i 4 stepena Celzijusa više nego što bi bile bez globalnog zagrijavanja, što je dovelo do oko 10.000 dodatnih smrtnih slučajeva.
„Ekstremne vrućine obaraju rekorde širom Evrope, a nauka jasno pokazuje razlog – klimatske promjene uzrokovane sagorijevanjem uglja, nafte i gasa“, izjavio je Simon Stiell, izvršni sekretar Okvirne konvencije Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama.
Koji još faktori utiču na ekstremne vremenske prilike?
Mnogi izvještaji o ekstremnim vremenskim pojavama, posebno o toplotnim talasima, fokusiraju se na atmosferske obrasce koji ih omogućavaju, a ne na njihov osnovni uzrok.
Tako je francuska meteorološka služba Météo-France još u maju temperature od gotovo 40 stepeni Celzijusa objasnila pojavom poznatom kao toplotna kupola.
Toplotna kupola nastaje kada se u višim slojevima atmosfere formira snažan sistem visokog vazdušnog pritiska. Vazduh ispod njega tone i sabija se, dodatno se zagrijava i zadržava toplotu pri tlu. Kako se topao vazduh širi, stvara svojevrsnu kupolu koja sprečava njegovo raspršivanje.
Iako vjetrovi obično pomjeraju područja visokog pritiska, zbog velike visine do koje se toplotna kupola prostire ona često ostaje gotovo nepomična.
Međutim, istraživanje objavljeno 2025. godine u časopisu Proceedings of the National Academy of Sciences pokazalo je da su atmosferski obrasci koji „zaključavaju“ ekstremne vremenske prilike – poput toplotnih kupola ili dugotrajnih poplava – gotovo utrostručeni od pedesetih godina prošlog vijeka usljed klimatskih promjena izazvanih ljudskim djelovanjem.
Analiza organizacije Climate Central iz 2023. godine pokazala je i da su klimatske promjene učinile najmanje pet puta vjerovatnijim nastanak toplotne kupole koja je dovela do temperatura od 48 stepeni Celzijusa u dijelovima Meksika i juga Sjedinjenih Američkih Država.
Kakav uticaj ima El Nino?
El Nino prirodna je klimatska pojava koja može izazvati ekstremne vremenske prilike. Početkom godine američka Nacionalna uprava za okeane i atmosferu (NOAA) saopštila je da su uslovi za El Nino zvanično uspostavljeni u tropskom dijelu Tihog okeana.
Do El Nina dolazi kada površinske temperature mora u istočnom Pacifiku postanu neuobičajeno visoke, što remeti vremenske prilike u tropskim područjima. Iako se često povezuje s ekstremnim vremenskim događajima, stručnjaci upozoravaju da se njegov značaj ponekad koristi kao izgovor kojim se skreće pažnja sa stvarnog problema – globalnog zagrijavanja.
Tokom El Nina povećava se rizik od poplava u dijelovima Južne Amerike, posebno na sjeveru Perua, kao i u istočnoj Africi, centralnoj Aziji i na jugu SAD-a. Istovremeno raste vjerovatnoća suša i šumskih požara u Australiji, sjevernim dijelovima Južne Amerike i državama poput Indonezije.
Uticaj El Nina na globalnu temperaturu procjenjuje se na oko 0,2 stepena Celzijusa, što je znatno manje od efekta klimatskih promjena izazvanih ljudskim djelovanjem, koje su prosječnu temperaturu Zemljine površine već povećale za oko 1,3 do 1,5 stepeni Celzijusa u odnosu na predindustrijski period.
Godina 2025. bila je treća najtoplija otkako postoje mjerenja – toplija čak i od 2016, godine obilježene snažnim El Ninom – uprkos rashlađujućem uticaju fenomena La Nina.
La Nina obično snižava globalne temperature jačanjem pasatnih vjetrova i izvlačenjem hladnije vode iz dubina Pacifika prema površini. I ona se javlja nepravilno, ali uglavnom traje duže od El Nina.
Da li je smanjenje zagađenja uzrok evropskog toplotnog talasa?
Nakon izuzetno toplog početka ljeta u Evropi, pojedini mediji objavili su tvrdnje da su uzastopni toplotni talasi posljedica smanjenja zagađenja vazduha.
Takvu tvrdnju na društvenim mrežama podijelio je i Richard Tice, zamjenik lidera britanske stranke Reform UK, koristeći je kao argument protiv politike dostizanja neto nulte emisije ugljen-dioksida.
Tvrdnja se zasniva na studiji objavljenoj u naučnom časopisu Geophysical Research Letters, koja, međutim, ne obuhvata podatke o najnovijim evropskim toplotnim talasima.
Smanjenje zagađenja zaista može umanjiti rashlađujući efekat aerosola, čestica koje apsorbuju ili odbijaju Sunčevu svjetlost. Ipak, profesor Erich Fischer, klimatolog sa Švajcarskog federalnog instituta za tehnologiju u Cirihu (ETH Zurich), smatra da je pogrešno predstavljati taj faktor kao glavni uzrok evropskih vrućina.
„Toplotne talase izazivaju sistemi visokog vazdušnog pritiska, ali oni su danas mnogo češći i intenzivniji zato što se javljaju u klimi koja je znatno toplija nego prije jednog vijeka, usljed zagrijavanja izazvanog gasovima staklene bašte“, objašnjava Fischer.
„Ovo istraživanje pokazuje da je zagrijavanje ljeta izazvano gasovima staklene bašte privremeno bilo prikriveno rashlađujućim efektom aerosola koji zagađuju vazduh. Tek sada, kada je količina tih aerosola smanjena, u potpunosti dolazi do izražaja stvarni obim zagrijavanja evropskih ljeta.“